मुक्तिनाथमा पाँचदिने ग्राण्ड ‘यार्तुङ’ सकियो ( तस्विरसहित)

मुस्ताङ ।

शनिबार हिमाली गुरुङ समुदायहरुको ‘यार्तुङ’ संस्कृति अवलोकन गर्न आएका दर्शकहरुको भीडले मुस्ताङको वारागुङ मुक्तिक्षेत्र—१ पुराङ रानीपौवा बजार पुरै खचाखच भरियो । त्यहाँ वारागुङ मुक्तिक्षेत्र—१ अन्तर्गत पुराङ रानीपौवा र झारकोट गाउँको संयुक्त यार्तुङ पर्व थियो । मुक्तिनाथको दर्शनसंगै यार्तुङ पर्व नजिकबाट अवलोकन गर्न जिल्ला भित्र र बाहिरका उल्लेख्य सर्वसाधारण भीडले रानीपौवा बजार गुल्जार बनेको थियो ।

यहाँको यार्तुङ पर्व हिमाली क्षेत्रको ऐतिहाँसिक,धार्मिक एवं सास्कृतिक महत्वपूर्ण पर्व हो । सधैभरी खेतपातीको कामकाजमा व्यस्त हुने यहाँका नागरिकहरु यार्तुङ पर्वको बेला फुर्सदिला हुन्छन् । बर्खायामको बिदाई र हिउँदयामको स्वागत स्वरुप मनाईने यहाँको यार्तुङ पर्वमा प्रकृति तथा शान्तिको कामना गरि हर्षउल्लासका साथ मनाईने प्रचलन छ । बर्खा र हिउँदयामको मध्यम समयमा मनाईने यार्तुङ संस्कृति यहाँको जिवन्त सांस्कृतिक धरोहरका रुपमा स्थापित छ ।

 शनिबारको दिन मुक्तिनाथक्षेत्र पुरै यार्तुङमय बनेको थियो । पुराङ रानीपौवाका स्थानीय गाउँका युवा तथा अंग्रज नागरिकहरु आफ्नो मौलिक वेशभूषासहित घोडा चढेर रानीपौवा धर्मशाला नजिक जम्मा हुँदै थिए । उता झारकोट गाउँमा पनि यार्तुङको तयारी चल्दै थियो । त्यहाँका पनि स्थानीय नागरिकहरु यार्तुङ निकाल्न तयारी चल्दै थियो । बिहान करिव १० बजेदेखिनै रानीपौवा बजारमा घोडा दौडाउने मेला र यार्तुङ संस्कृति हेर्न दर्शकहरु व्यग्र प्रतिक्षामा बसिरहेका थिए । करिव एघार बजेको समयमा रानीपौवा धर्मशाला परिसरबाट पुराङ रानीपौवा बजारको यार्तुङ टोली घोडाको लावालस्करसहित स्थानीय भाषामा यार्तुङ पर्व सम्वन्धि गीत गाउँदै मुक्तिनाथ मन्दिरतर्फ अघि बढ्यो । त्यहाँ केही युवाहरुले दर्शकहरुलाई मनोरञ्जन दिन घोडा कुदाएर दुईतीन फन्को लगाए । त्यसपछि त्यो टोली मुक्तिनाथतर्फ उकालो चढ्यो ।

 शनिबारको दिउँसो  २ बज्दै थियो । त्यतीबेलासम्म यार्तुङ हेर्न आएका दर्शकहरु बजारको दाँयाबाया र घरघरका छतछतमा भरिसकेको थियो । त्यत्तिकैमा झारकोट गाउँको यार्तुङ टोलीले दर्जनौ घोडाको लावालस्करसहित स्थानीय वेशभूषामा चिटिक्क सजिएर यार्तुङ गीत गाउँदै रानीपौवा बजार प्रवेश ग¥यो ।  अघिअघि महिलाहरु पैदल हिड्दै र पछिपछि पुरुषहरु घोडामा सवार हुँदै पुराङ  रानीपौवामा आफ्नो अधिनमा रहेको खाली जग्गामा रोकियो । त्यहाँ झारकोटको यार्तुङ टोलीले केही समय बिश्राम गरी थकान मेटायो । केही युवाहरुले भने त्यहाँ लामवद्ध बसेका दर्शकहरुलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्न सामुहिक रुपमा एकैसाथ घोडा कुदाउँन थाले ।

 पुराङ रानीपौवामा बिसाई मारेको झारकोटको यार्तुङ आधा घण्टा रोकिएर त्यहाबाट फेरी मुक्तिनाथतर्फ लम्कियो । झारकोट र पुराङको यार्तुङ एकैदिन पर्ने भएकाले झारकोटको यार्तुङ मुक्तिनाथ पुग्दा पुराङको यार्तुङ तल झर्नुपर्ने प्रचलन रहेको थियो । पहिला मुक्तिनाथ पुगेको पुराङको यार्तुङ टोलीले मुक्तनाथको दर्शन गरी त्यहाको नरसिंह गुम्बामा बत्ती बाल्ने,बुद्ध धर्मको स्तुती गर्ने र त्यहाँ आनी झुमाहरुले दिएको प्रसाद ग्रहण गर्ने प्रचलन रहेछ । नरसिंह गुम्बाको धार्मिक कर्म सकेर पुराङको यार्तुङ तल झदै र झारकोटको यार्तुङ गुम्बामा प्रवेश ग¥यो । यार्तुङ संस्कृति संयुक्त रुपमा गरिने भएपनि मुक्तिनाथमा जाँदा अलग अलग जाने र अलग÷अलग पुजाआजा र दर्शन गर्ने प्रचलन छ ।

मुक्तिनाथबाट तल झरेको पुराङ रानीपौवाको यार्तुङ टोली घोडाको लावालस्करसहित यार्तुङ गीत गाउँदै गाउँको खेलमैदानमा फर्कियो । गाउँका महिला र ज्येष्ठ नागरिकहरु खेलमैदानमा जम्मा भएर छ्याङ रक्सी र  स्वादिष्ट भोजन गर्न थाले । युवाहरु भने त्यहाँ पुराङ रानीपौवामा जम्मा भएका सयौं दर्शकहरुलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्न घोडा कुदाउँन थाले । त्यतिन्जेलसम्म त्यहाँको पुराङ रानीपौवा बजार दर्शकदिर्घाले पुरै खचाखच भरिएको थियो । छिमेकी जिल्ला मनाङ र डोल्पाबाट पनि यहाँको यार्तुङ पर्व हेर्न मुक्तिनाथ आएका थिए । उपल्लो मुस्ताङदेखि तल्लो मुस्ताङका उल्लेख्य सर्वसाधारण पनि यार्तुङ हेर्न मुक्तिनाथमा जम्मा भईसकेका थिए । यसका अलावा मुक्तिनाथ दर्शन गर्न आएका आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकहरुले पनि त्यहाँको यार्तुङ पर्वलाई निकै चाँसो र अभिरुचि ढंगले नियालिरहेका थिए ।

 रानीपौवा बजारमा युवाहरुको घोडा दौड चलिरहेको थियो । दर्शकहरु पनि क्यामेरा र मोवाईलबाट त्यहाँ घोडा कुदाएको यार्तुङ संस्कृतिको फोटो र भिडियो खिच्न तल्लिन देखिन्थे । पुराङको यार्तुङ टोलीले घोडा कुदाई  रहँदा मुक्तिनाथको गुम्बामा दर्शन गर्न गएको झारकोटको यार्तुङ टोली पुनः रानीपौवा पुराङमा फर्कियो । त्यसपछि पुराङका युवाहरुको घोडादौड रोकियो  र त्यपछि झारकोट युवाहरुले सोही स्थानमा साहशिक रुपमा दर्शकहरुलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्न घोडा कुदाउँन थाले । युवाहरु घोडा कुदाई रहँदा महिला र ज्येष्ठ नागरिकहरु भने आफ्नो अधिनमा रहेको त्यहाँको खाली जग्गामा जम्मा भए । त्यहाँ झारकोटका ऐतिहाँसिक राजाको शिकार खेल्ने धनुषवाण (तार) बिचमा भागमा गाडेर चारैतीर लामवद्ध हुँदै खाजानास्ता गर्न जुटे । त्यहाँ झारकोटका सात पुस्ताको उत्तराधिकारीलाई  अगाडीको भागमा सम्मानसहित विराजमान गराएर त्यसको वरिपरी महिला र ज्येष्ठ नागरिकहरु पलेटी मारेर बसे । पहिलो राजाका उत्तराधिकारीलाई सम्मानसहित छ्याङ रक्सी र मिठिा मिठा खानेकुरा जुटाएर राजाको सात पुस्ताका उत्तराधिकारीले खाएपछि अरुले भोजन गर्न थाले ।

यता युवाहरु भने दर्शकहरुले मनारेञ्जन प्रदान गर्न र आफ्नो घोडा चढी कलाकौशल देखाउन मस्त देखिन्थे । केही घण्टा युवाहरुले घोडा कुदाएपछि यार्तुङ मेला आयोजक जनप्रिय युवाक्लव रानीपौवाले त्यस स्थानमा घोडामा चढेर पैसा र खादा टिप्ने प्रतियोगिता सुरु ग¥यो । निकै जोखिमपूर्ण र साहशिक घोडा चढेर जमिनमा राखिएको पैसा र खादा टिप्नु त्यति सहज थिएन । यद्यपी त्यहाँ केही युवाहरुले घोडा कुदाएर आयोजक र दर्शकले राखेर पैसा र खादा टिप्न सफल भए । दर्शकले खचाखच भरिएको पुराङ रानीपौवा बजारमा करिव एक घण्टा घोडा चढेर जमिनको पैसा र खादा टिप्ने प्रतियोगिता चल्यो ।

 त्यसपछि दिन ढल्कदै थियो, साँझ पर्दैथियो । यत्तिकैमा पुराङ र झारकोटका महिला र पुरुष अनि ज्येष्ठ नागरिकहरु झारकोटको टोली बसेको मैदानमा जम्मा भए । त्यहाँ दुबै गाउँका महिला र पुरुष अनि ज्येष्ठ नागरिकहरुले यार्तुङ सस्कृति देखाउन थाले । मैदानको बिच भागमा झारकोट राजाको धनुषवाण गाडिएको थियो । त्यसैको वरिपरी लामवद्ध रहेर झारकोट र पुराङको यार्तुङ टोलीले स्थानीय भाषामा यार्तुङ सम्वन्धि गीत गाउँदै स्याब्रो नाच देखाउँन थाले । स्याब्रो नाच अवलोकन गर्न दर्शकहरुको ठुलो संख्यामा बाक्लो उपस्थिती रहेको थियो । उनहरुले यार्तुङ गीत गाउँदै रोगब्याधि नलागोस,अन्नबाली सप्रियो,ब्यापार व्यवसाय राम्रो होस्, विश्वमा शान्ति कायमहोस भन्ने कामना गर्दै स्याब्रो नाच दखाएका थिए ।

केहीबेर त्यहाँ स्याब्रो नाच देखाएपछि मुक्तिनाथको यसवर्ष यार्तुङ पर्व समापन भएको जानकारी दिईएको थियो ।यसअघि साउन १९ गते सोही वडाको खिङ्गा गाउँबाट बारागुङ मुक्तिक्षेत्रको यार्तुङ पर्व शुभारम्भ भएको थियो । बारागुङ मुक्तिक्षेत्र र उपल्लो मुस्ताङमा फरक फरक तिथिमा यार्तुङ पर्व मनाईने प्रचलन छ ।

हिमाली क्षेत्रको यार्तुङ पर्वलाई संरक्षण ,संम्वद्धन र पुस्तान्तरण गर्न यहाँको जनप्रिय युवाक्लव विगत डेढ दशकदेखि निकै सक्रिय भएर लागि परेको छ । खेलकुदका माध्यमबाट युवाहरुलाई संस्कृतिसंग जोड्ने गरी यहाँको जनप्रिय युवाक्लवले बर्सेनि तारा खेल र फुटबल प्रतियोगिता आयोजना गर्ने गरेको क्लवका अध्यक्ष कैसाङ ठोक्या ठकुरीले जानकारी दिनुभयो ।

उहाँले मुस्ताङमा सडक तथा अन्य भौतिक विकासको लहर अघि बढिरहेको भएपनि युवाहरु विदेश पलायन हुने क्रम नरोकिएकोप्रति चिन्ता व्यक्त गर्नुभयो । यसरी एवंम् रीतले युवाहरु विदेश पलायन हुँदै गईरहेका यार्तुङ लगायतका हिमाली सांस्कृतिक पर्वहरु जोगाउन मुश्किल पर्ने उल्लेख गर्नुभयो ।